معنی لفظی اسامی مناطقی که به نام کهن گزن یا جزن نامیده شده اند

معنی لفظی این مناطق که از میان شهرک ویران شده گزن در جوار مراغه جایگه گشت و گذار زادبومی نگارنده در دوران کودکی بود، هنوز معمایی است که در اینجا به دنبال ارایهً ریشه منطقی برای این مناطق بر خواهیم آمد. معنی چوب ستبر که لغت نامه ها برای آن پیشنهاد می کنند ولی مفهوم پر از گزنه و خار برای آنها مناسبتر به نظر می رسد. چه در مورد منطقه شهر ویران شده گزن  یعنی ایرانویج (اقلیم رحاب یعنی دارای مراتع گسترده خوب، نام مشترک اران ، آذربایجان و ارمنستان) که شهر مرکزی همچنین زمانی به اسامی رغه، برزه، هروم و گنجک معروف بوده  است در بخش فرگرد اول وندیداد گفته شده است که اهریمن در آنجا مار سرخ بیافرید و این دال برآن است که نام گزن از ریشه گزیدن و گزنده گرفته میشده است. ولی اینجا محل مارهای فراوان نیست. گرچه نگارنده در ایام نوجوانی در سر راه از شهر مراغه به روستای زادگاهی ام چیکان ماری رنگی را که از سرما در کنار بوته ای کز کرده بود دیده و بیرحمانه به آئین مغان به قتل رسانده بودم. مسجد روستای چیکان در جوار خانه زادگاهی اینجانب همان جایگاه نگهداری اوستا بوده است که در کتاب پهلوی دینکرد شی چیکان (یعنی جایگاه داوری) نامیده شده است. چه نگارنده دو مُهر بزرگ به خط اوستایی و پهلوی را در موقع پدید آمدن و دوباره دفن شدنشان در بنای جدید مسجد روستا در کودکی شاهد بوده ام. پیگیری این معماها سرنوشت مرا به عنوان محقق تاریخ و جغرافیای باستانی سوئد نشین رقم زد. مفهوم گزن به معنی شهر لشکریان و گزندگان با سلاح هم با توجه به نام روستاهای جزن و گزن نام برای همه این اسامی مناسب نمی آید، اما این شهر فنا شده محل لشکریان بوده و آتشکده معروف آن آذرگشنسب که تا چند سال پیش به صورت کوره ای با سنگهای زمخت و آجرهای رنگی لعابدار در گوشه ای از آن که مشرف بر تپه ای ماسه ای باقی مانده و کایین کبه (کعبه پادشاهان یا معبد سرودهای دینی پادشاهان) خوانده میشد. هنوز هم بخش جنوبی آن کاراجیک (یعنی جایگاه جنگجویان) نام دارد. همانجا که بنا به شرفنامه بدلیسی اسبان لشکری شاه طهماسب صفوی را کردان به غارت برده بودند.. در عهد ماننائیان این منطقه ارسیانشی یعنی منطقه جنگاوران  لذا نگارنده بر این باور است که منظور از گزن در باب این شهر بیشتر به همان معنی شهر طبقه اجتماعی جنگجویان بوده است. ولی صادق بودن این معنی در مورد  روستاهای همنام گزن یا جزن بعید به نظر می آید، بر این پایه به نظر میرسد مفهوم مشترک مکان علفزاری واقع در دامنه کوه (کژ-ن) برای جملگی این اسامی مناسب بوده باشد. چه معنی دامنه کوه حتی برای نامهای رغه (منسوب به راغ یعنی دشت و علفزار دامنه کوه) و هروم (دارای رمه خوب یا واقع در بلندی و دامنه کوه) یعنی نامهای دیگر شهر گزن نیز مناسب می افتند. از این میان کلمه آذری کوشن و کلمه سانسکریتی گثن (به لغت اوستایی گئیثن) یعنی علفزار (مرغزار) برای نام گزن مناسب ترین ریشه تاریخی می نمایند، چه  این معنی در نام شهر مراغه یکی از سه بخش شهر بزرگ گزن یا همان رغه آذربایجان بوده است، زنده مانده است.                                                                                                                     

 این مفهوم گزن و مراغه یعنی علفزار و مرغزار ما را رهنمون میگردد به اینکه نام اوستایی این منطقه یعنی ائیرینه وئجه یا  ایرانویج را مرکب از ائیرینه (منسوب به نجیب) و وئجه (علفزار) بگیریم. جزء اخیر در کلمه فارسی وجین کردن یعنی کندن علفهای زاید مزارع بر جای مانده است. مسلم می نماید منظور از ائیرینه نیز در اینجا نه خود قوم آریا بلکه مرکب نجیب آنان یعنی اسب بوده است که مطابق اسناد تاریخی از قدیم توسط دولتها در این منطقه پرورش می یافته است. حتی در عهد خاندان پهلوی گله اسبان ارتش در شمال شرقی شهرستان مراغه در دامنه کوه سهند نگهداری میشد. از آنجایی که در وداها نیز از سرزمینی سردسیری به نام  آریاورته (مراتع نجبا یا مراتع دامهای نجیب) تقریبا با همان لحن اوستایی یاد گردیده  است، لذا می توان مراد از آن را همین شهرستان مراغه دانست که آوازه آن توسط موبدان به نویسندگان وداها رسیده بوده است. در کتاب پهلوی شهرستانهای ایران نام مراغه به صورت آمل (جایگاه نگهداری ستوران) قید شده و زادگاه زرتشت به شمار رفته است(این نام را به سهو آموی هم خوانده اند). گر چه مسلم نیست که در اینجا متولد شده باشد چه مقر حکومت سپیتمه جمشید پدر سپیتاک زرتشت، ورجمکرد یعنی شهر شوشی قراباغ بوده است. آن چه مسلم می نماید محل ساتراپی سپیتاک زرتشت در عهد آستیاگ و دامادش سپیتمه همین شهر رغه آذربایجان یعنی مراغه بوده است. کتاب پهلوی شهرستانهای ایران بانی همین شهر آمل (مراغه) زندک پر مرگ قید نموده است که مسلم به نظر میرسد منظور مادیا (افراسیاب= پر آسیب)جهانگشای اسکیتی  باشد که در این شهر توسط سپیتمه جمشید (گودرز کشوادگان) و کی خشثرو (کیخسرو، هوخشثره) در قصر زیر زمینی اش معروف به هنگ افراسیاب  که اکنون معروف به معبد مهری مراغه است غافلگیرانه دستگیر و اعدام شده است. به هر حال نام  آمل در اینجا بی تردید از ترجمه نام مراغه در زبان عربی عاید شده است. در حالی که نام مراغه ریشه ایرانی داشته و به همان معنی مرغزار و از همین ریشه مرغ/زار است. جالب است که نام افزارهاروت کهن  شهر مراغه را نیز به سادگی میتوان مرکب از افس-ار (اسب سواران در زبان سکایی) و هاروت (جایگاه نگهبانی کامل) به شمار آورد. کتیبه های آشوری نیز نام  ناحیه مراغه را در شمار ایالات ماننایی آرسیانشی قید کرده اند که به معنی محل جنگاوران است.

در باب خود نام ایران که در عهد اشکانیان به سمت هرات و کّلاً خراسان بزرگ اطلاق میشده است. نام ایران را سوای پرورندگان حیوان نجیب یعنی اسب، می توان معانی سرزمین راه (= هارّان تورات، پرتو، خراسان) و حتی سرزمین شیر درنده را نیز از آن مستفاد نمود. در مورد اخیر می دانیم نام هرات (آریانا) و ریشه آن به صورت هُرّ در زبان عربی و آره  در عبری به معنی  شیر درنده می باشند. نام اوستایی هرات یعنی هئورٌوه (کامل) بی ربط با این مفهوم نمی نماید.

 لغت نامه دهخدا