ضرورت و اهميت آينده‌نگري ارتباطي در ايران پروفسور کاظم معتمد نژاد

ضرورت و اهميت آينده‌نگري ارتباطي در ايران








آينده‌انديشي، در طول تمدن بشري هميشه مورد توجه انديشمندان بوده است و به شيوه‌هاي گوناگون در آثار فكري آنان انعكاس يافته است. در اين زمينه، معمولاً دو رويكرد خاص آينده‌انديشي، از يكديگر تفكيك مي‌شوند. يك نوع آن، «آينده‌انديشي تخيلي ـ فلسفي» و نوع ديگر آن «آينده‌انديشي تاريخي ـ فلسفي» است. نمونه‌هاي نوع اول را مي‌توان در آثار برخي از متفكران غربي، همچون «جمهوري» افلاطون، «آرمان‌شهر» سنت توماس‌ مور، «دنياي پوياي نوين» آلدوس هاكسلي و «1984»، جرج اورول و همچنين در آثار بعضي از متفكران ايراني و اسلامي و به ويژه، دراثر معروف ابوفضل فارابی باره «مدينه فاضله» جست‌وجو كرد. نمونه‌هاي نوع دوم هم در آثار بعضي از فلاسفه تاريخ مانند «مقدمه» ابن‌خلدون، «ملاحظاتي درباره انقلاب فرانسه» تأليف ادموند بورك، «دموكراسي در آراء» اثر معروف آلكسي دوتوكويل، «انحطاط غرب» نوشته اوسوالد اشتنبگلر و «مطالعه‌اي در تاريخ» اثر مشهور آرنولد توين‌بي، انعكاس يافته‌اند.
در زمينة نقش ارتباطات نوين در ايجاد جوامع آرماني و تأثير خاص آن در بهبود شرايط زندگي انساني نيز در دو قرن اخير، آينده‌اندیشي‌هاي متعددي انجام گرفته است، كه در بسياري از آنها شيفتگي‌هاي فراواني راجع به فرا رسيدن «عصر اطلاعات» تأثير «انقلاب ارتباطات» و عملكردهاي «فن‌آوري‌هاي نوين اطلاعات و ارتباطات» در توسعة اقتصادي و اجتماعي و فرهنگي، گسترش دموكراسي و حفظ صلح و امنيت جهاني، ابراز شده‌اند.

نخستين طرح برنامه‌ريزي آينده‌نگر ارتباطي در ايران
اولين مطالعاتي كه در مورد آينده‌اندیشی‌ و آینده‌‌نگري ارتباطي در ايران صورت گرفته‌اند، از سوي «پژوهشكده علوم اجتماعي و توسعه ايران»، كه با همكاري سازمان راديو ـ تلويزيون ملي ايران و سازمان برنامه وقت و به مديريت دكتر مجيد تهرانيان تأسيس شده بود، سازماندهي گردیده بودند. در اين زمينه، در سال 1347، طرحي موسوم به «پروژه برنامه‌ريزي آينده‌نگر رادیو، تلویزیون ملی ایران: هدف‌ها، شكل‌گيري، روش‌شناسي و برنامة زماني» به منظور پيش‌بيني فعاليت‌هاي آينده‌سازمان راديو، تلويزيون ملي ايران، تهيه و تدوين گرديد و به موازات آن، در همان سال‌ها يك همايش بين‌المللي راجع به توسعه ارتباطات، در مشهد تشكيل شد و در سال 1355 هم همايش ديگري در همين مورد و با تأكيد بر آينده‌نگري ارتباطي، در شيراز ترتيب يافت. همزمان با اين كوشش‌ها، مدير پژوهشكده ياد شده و همكاران وي، با توجه به برنامه‌هاي آينده‌نگري ارتباطي مورد‌نظر، فصل مربوط به توسعة ارتباطات در برنامه ششم عمراني كشور را كه بايد از سال 1356 به اجرا گذاشته مي‌شد، نيز تدوين كردند، كه با فرا رسيدن رويدادهاي پر شتاب انقلاب اسلامي و پيروزي انقلاب به اجرا گذاشته نشد. (1)

مسئلة آينده‌نگري ارتباطي در دوره پس از انقلاب اسلامي
ضرورت توجه به مطالعات و تحقيقات جامع ارتباطي بر اساس آينده نگري و در جهت تحقق هدف‌هاي توسعه ملي و كمك به سياست‌گذاري‌ها و برنامه‌ريزي‌هاي مملكتي، كه در دهه‌هاي اخير در كشورهاي پيشرفتة جهان و برخي از ممالك در حال توسعه به اجرا در آمده‌اند، در دوره پس از پيروزي انقلاب اسلامي، برای نخستین بار به دنبال پايان جنگ عراق عليه ايران، مطرح شد.
گروه علوم ارتباطات دانشگاه علامه طباطبايي، در سال 1369، پس از ايجاد «مركز مطالعات و تحقيقات رسانه‌ها» از طرف معاونت مطبوعاتي و تبليغاتي وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، به موازات همكاري‌هاي آموزشي و پژوهشي با اين مركز، در ارائة يك پيش طرح پژوهشي، براي تحقيق جامع دربارة ارتباطات، پيشقدم شد (3) و در نخستين سمينار بررسي مسائل مطبوعات ايران، كه در اسفندماه همان سال با همكاري اين گروه و مركز مطالعات و تحقيقات رسانه‌ها در تهران برگزار شد، نيز آن را مطرح كرد.
دو سال بعد، به مناسبت برگزاري «كنفرانس كاربرد تحقيقات اجتماعي، اقتصادي {و ارتباطي} در برنامه‌هاي توسعه» كه در دي ماه 1371 از سوي معاونت پژوهشي دانشگاه علامه‌طباطبايي، برگزار شد، مجموعة چند مقاله راجع به ارتباطات و توسعه از طرف اعضاي گروه علوم ارتباطات اين دانشگاه ارائه گرديد كه در ميان آنها مقدمة مقاله‌اي درباره «ارتباطات توسعه و توسعة ارتباطات در ايران» به «آينده‌نگري ارتباطي: جاذبه‌هاي ارتباطات و دگرگوني‌هاي ملي و بين‌المللي» اختصاص داده شده بود.
در آغاز مقدمه مذكور، در مورد جايگاه ارتباطات در برنامه‌هاي توسعه ملي، چنين گفته شده است:
«... ارتباطات در سياست‌گذاري‌ها و برنامه‌ريزي‌هاي توسعة ملي از دو جهت شايان توجه است. وسايل و امكانات گوناگون ارتباطي، از يك‌سو جزء عوامل آگاهي‌دهي و هماهنگ‌سازي و سازماندهي مورد‌نظر در تدوین و اجراي طرح‌هاي مختلف توسعه بشمار مي‌روند و در جلب خودياري‌ها و مشاركت‌هاي عمومي براي تأمين نتايج مطلوب آنها نيز تأثير تعيين‌كننده دارند و از سوي ديگر، خود به عنوان شاخص‌هاي توسعه، مانند درآمد ملي، سطح سواد عمومي و همچنين جزء زمينه‌هاي اصلي توسعه، مثل كشاورزي، صنعت، آموزش و بهداشت، در برنامه‌هاي توسعة ملي، جايگاه ممتازي دارند و به همين لحاظ، براي پيشرفت و گسترش آنها در كنار زمينه‌هاي مهم ديگر توسعه، برنامه‌ريزي‌های ويژه‌اي در نظر گرفته مي‌شوند. به اين گونه، «ارتباطات توسعه و توسعه ارتباطات» برنامه‌ريزي‌هاي ملي، لازم و ملزوم يكديگرند...»

در پايان مقدمه ياد شده نيز بر ضرورت واقع بيني، مصلحت‌انديشي و اهميت آينده‌نگري در زمينه ارتباطات و توسعه، تأكيد گرديده‌است:
«جاذبه‌هاي تازه تكنولوژي‌هاي نوين ارتباطي، به ويژه برنامه‌هاي تلويزيون از طريق پخش مستقيم ماهواره‌اي و ترويج نظريه‌هاي خوشبينانه در مورد كاربردهاي مثبت ارتباطات، كه در دهه‌هاي گذشته با سخن گفتن از «دهكده جهاني»، «انقلاب الكتروني» و «موج سوم» و در سال‌هاي اخير، با تأكيد بر فرا رسيدن عصر «فرانوگرائي» و «جامعة اطلاعاتي»، عرضه شده‌اند نيز شايان توجه‌اند و اهميت تأثيرگذاري‌ها و حساسيت‌انگيزي‌هاي آنها، ايجاب مي‌كند كه با واقع‌بيني و مصلحت‌انديشي و آينده‌نگري، مورد ‌نظر قرار گيرند و به كاربردهاي مثبت ارتباطات براي توسعه ملي و سياست‌گذاري‌ها و برنامه‌ريزي ارتباطي، لطمه نزنند...»

بخش يكم مقاله، به مباني نظري توسعه بخشي از ارتباطات و بخش دوم آن به پيشينه‌ها و زمينه‌هاي تحقيق در ارتباطات و توسعه (پژوهش درباره ارتباطات در خدمت توسعه و پژوهش در مورد پيشرفت و گسترش ارتباطات)، اختصاص يافته است. در بخش سوم آن، جايگاه ممتاز ارتباطات در برنامه‌هاي توسعه ملي، طرف توجه واقع شده است و در بخش چهارم مقاله دربارة «سياست‌گذاري ملي ارتباطات» مخصوصاً خاطر نشان شده است: « ... آينده‌انديشي ارتباطي ايجاب مي‌كند كه در كنار پژوهش‌هاي مربوط به «ارتباطات و توسعه» و «توسعه ارتباطات» و برنامه‌ريزي براي كاربرد ارتباطات در كمك به تحقق هدف‌هاي توسعه و همچنين پيشرفت و گسترش وسايل و تكنولوژي‌هاي ارتباطي، به سياست‌گذاري ملي ارتباطات نيز توجه عالي مبذول شود ...» در اين بخش مخصوصاً تأكيد گرديده است كه « ... به سبب نياز مبرم كشور به هماهنگي و كارايي هر چه بيشتر فعاليت‌ها و عملكردهاي ارتباطي، توجه به تدوين و تصويب مجموعه همگن اصول سياست‌هاي ملي ارتباطات، براساس آينده‌نگري‌هاي ارتباطي و انجام پژوهش‌هاي جامع ارتباطات و مقتضيات برنامه‌ريزي توسعه، بسيار ضروري است...»
در نتيجه‌گيري مقاله مذكور، با عنوان «واقعيت‌هاي كنوني ارتباطات و چشم‌اندازهاي آينده» نيز ضمن تكيه بر ضرورت‌هاي آينده‌نگري ارتباطي، از لزوم تأسيس يك «مركز هماهنگي فعاليت‌ها و سازمان‌هاي ارتباطات كشور» سخن به ميان آمده است:
«... با توجه به ضرورت‌هاي آينده‌نگري ارتباطي، مي‌توان نتيجه‌ گرفت كه در موقعيت حساس كنوني، با در نظر گرفتن مقتضيات توسعه و پيشرفت كشور و حفظ هويت و استقلال فرهنگي آن در عرصه سلطه جهاني سرمايه‌داري، بايد شرايطي فراهم شوند تا بتوان از امكانات ارتباطي براي نيل به هدف‌هاي ملي، حداكثر بهره‌برداري را به عمل آورد. مطالعه درباره فعاليت‌ها و سازمان‌هاي ارتباطي مختلف، مشخص مي‌سازد كه كوشش‌ها و خط مشي‌هاي آنها در زمينه‌هاي اختصاصي مربوط به هم و همچنين در زمينه كلي ارتباطات كشور، از هماهنگي‌هاي لازم برخوردار نيستند و به خوبي نمي‌توانند نقش خود را در تحقق هدف‌ها و آرمان‌هاي ملي و اجراي سياست‌هاي عمومي جمهوري اسلامي ايران، ايفا كنند.
توجه بيشتر به مطالعات و تحقيقات ارتباطي و سياست‌گذاري‌ها و برنامه‌ريزي‌هاي ملي ارتباطات، از لوازم اصلي موفقيت در آينده‌نگري هاي ارتباطي است. در اين زمينه، ايجاد يك «مركز هماهنگي فعاليت‌ها و سازمان‌هاي ارتباطات كشور» كه با استفاده از اختيارات قانوني خود، بتواند كوشش‌هاي پژوهشي و سياست‌گذاري‌ و برنامه‌ريزي ارتباطي براي در نظر گرفتن چشم‌اندازهاي آينده ارتباطات در صحنه داخلي و عرصه جهاني، مورد حمايت قرار دهد و بر عملكردها و كاربردهاي ارتباطات، نظارت هماهنگ‌كننده داشته باشد، براي از ميان بردن دشواري‌ها و ناهماهنگي‌هاي كنوني و آماده ساختن سازمان‌ها و مؤسسات اداره‌كننده امور ارتباطي، براي ايفاي نقش واقعي آن‌ها و كمك به توسعه و پيشرفت كشور سودمند خواهد بود ...» (4)

همايش علمي ايران و جامعه اطلاعات در سال 1400 هجري شمسي
يكي از آخرين كوشش‌هاي مربوط به آينده نگري ارتباطي در ايران «همايش علمي ايران و جامعه اطلاعاتي در سال 1400 هجري شمسي» بود، كه در آذرماه سال 1381، در چارچوب برنامه‌هاي« مركز پژوهش‌هاي ارتباطات» دانشگاه علامه‌طباطبايي به وسيله معاونت پژوهشي اين دانشگاه برگزار شد.
همايش مذكور، با توجه به ضرورت تدارك برنامه پژوهشي جامع آينده‌نگري ارتباطي ايران و كمك به آمادگي دولت براي شركت در «اجلاس جهانی سران دربارة جامعة اطلاعاتي»، كه در دسامبر 2003 (آذرماه 1382) از سوي سازمان ملل متحد در ژنو، برگزار شد، تشكيل گرديد.
ـ هدف اين همايش در سطح ملي، بررسي و ارزيابي توانايي‌ها و آمادگي‌هاي ايران براي هماهنگي‌ با روند پرشتاب رايانه‌اي‌سازي كشورها و حركت به سوي جامعه اطلاعاتي و تهيه مقدمات ضروري براي پژوهشگري، سياست‌گذاري و برنامه‌ريزي بلند‌مدت راجع به كاربرد ارتباطات و اطلاعات در زمينه‌هاي توسعه اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي و سياسي كشور بود.
براي نيل به هدف، شناخت بهتر ماهيت، وضعيت و ابعاد دگرگوني‌هاي فن‌آوري اطلاعات و ارتباطات، در جهت توسعه زير‌ساخت‌هاي ارتباطي و اطلاع‌رساني و همچنين گسترش كمي و كيفي محتواي داده‌ها، برنامه‌ها و پيام‌هاي مورد انتقال و استفاده از آن‌ها، به منظور پيشبرد برنامه‌هاي توسعه ملي و تقويت همكاري‌هاي منطقه‌اي و بين‌المللي، از اهميت ويژه‌اي برخوردار بود.
ـ در سطح بين‌المللي، هدف اين همايش، كمك به هماهنگي و همكاري مطلوب ايران با گرايش اخير جامعه جهاني برای نيل به ديدگاه‌ها و خط‌مشي‌هاي مشترك تمام كشورها درباره «جامعه جهاني» و چگونگي كاربرد فن‌آوري‌هاي نوين اطلاعات و ارتباطات در راه توسعه ملي، مقابله با فاصله عميق سطح توسعه ارتباطي و اطلاعاتي كشورهاي پيشرفته و كشورهاي فقير و به ويژه كاهش «شکاف ديجيتال» موجود بين اين كشورها و نيز در داخل تمام كشورها بود. به همين لحاظ، در برنامه همايش، به تدارك مقدمات شركت هيأت بلند‌پايه دولت، براي شركت در نخستين «كنفرانس عالي سران جهان دربارة جامعه اطلاعاتي»، كه مهم‌ترين گردهمايي ارتباطي بين‌المللي تاريخ معاصر شناخته مي‌شود، توجه خاصي معطوف گرديد.
آينده نگري ملي در عصر اطلاعات و جامعه اطلاعاتي؛ ايران و كنفرانس عالي سران جهان درباره جامعه اطلاعاتي؛ جامه اطلاعاتي و آموزش نوين؛ ارتباطات، اطلاعات الكتروني و نهادهاي سياسي و اداري آينده؛ حقوق ارتباطات الكتروني و فن‌آوري‌هاي نوين اطلاعات؛ جامعه‌هاي اطلاعاتي و زمينه‌هاي توسعه ملي؛ ارتباطات اجتماعي و روابط بين‌المللي و نيز گفت‌و‌گوي تمدن‌ها از جمله محورهاي اين همايش بود. (5)
****



آينده‌نگري و سياست‌گذاري و برنامه‌ريزي ارتباطي ملي، به صورت صحيح و مؤثر آنها، مستلزم آن است كه در سازماندهي و مديريت فعاليت‌هاي مختلف ارتباطات، مخصوصاً در زمينة همگرايي ارتباطات جمعي سمعي و بصري (راديو و تلويزيون)، ارتباطات دور و ارتباطات رایانه‌ای، هماهنگي و همكاري برقرار باشد. در حالي كه در اين مورد، تحت تأثير تشكيلات و شيوه‌هاي اجرايي ناموزون باقي مانده از گذشته، رويه‌ها و خط‌مشي‌هاي متفاوت، اجرا مي‌شوند. به عنوان مثال، در زمينه ارتباطات كامپيوتري و انفورماتيك، به لحاظ كاربردها و نظارت‌ها، در سه سازمان جداگانه (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي و وزارت ارتباطات و فن‌آوري و شورای عالی اطلاع‌‌رسانی)، تصميم‌گيري و خدمات‌رساني مي‌شود. همچنين در زمينه استفاده از شبكه‌هاي اطلاع‌رساني جهاني، سازمان‌هاي متمايز، فعاليت مي‌كنند. در صورتي كه بر اساس اصول آینده‌نگری، با انجام پژوهشهاي تخصصي در مورد كاربردهاي انفورماتيك و تله‌ماتيك و تدوین و تصويب مقررات خاص آنها، پیش‌بینی و تصممی‌گیری راجع به چگونگی استفاده مطلوب در اين زمينه، امكان‌پذير بود. بنابراين انجام مطالعات و تحقيقات تخصصي براي ايجاد هماهنگي در سازماندهي فعاليت‌هاي ارتباطي نيز ضروري است.
علاوه بر مسائل فوق، با توجه به شرايط بين‌المللي، به سبب روند سريع «جهاني‌سازي ارتباطات» كه از مقتضيات خاص سرمايه‌داري براي يكپارچگي فعاليتهاي اقتصادي در سرتاسر كره‌زمين، سرچشمه گرفته است و در همين جهت، به ترويج سياست‌ها و خط‌مشي‌هاي خاص «مقررات‌زدايي» و «خصوصي‌سازي» در اكثر كشورهاي دنيا، منتهي شده است، بايد به پژوهش‌هاي ارتباطي بين‌المللي، براي شناخت كامل آخرين تحولات ارتباطات جهاني و تأثيرهاي احتمالي منفي يا مثبت آنها در عملكردهاي ارتباطي داخلي نيز توجه داشت و به اين طريق، هدف‌هاي جمهوري اسلامي ايران در جهت منافع و مصالح ملي را مورد حراست قرار داد. در همين زمينه، اهميت مطالعات و تحقيقات ويژه منطقه‌اي، در چارچوب همبستگي‌هاي كشورهاي عضو كنفرانس اسلامي و کشورهای عضو سازمان «اكو» و نظاير آنها هم شايان توجه است.